Gelgit Olayı Nedir? - Bilgi Müzesi
arama

Gelgit Olayı Nedir?

Gelgit Olayı Nedir?
  • paylaş
  • paylaş
  • admin admin
  • 1
    Loading...

Denizlerin ve okyanusların düzenli olarak yükselmesi ve geri çekilmesi gibi deniz olayları, çok erken tarihlerden başlayarak insanların kafasını kurcalamıştır ve hâlâ onu büyülemeye devam etmektedir. Bu olgu zaman zaman tarihin akışını bile değiştirmiştir: mesela Julius Sezar’ın askerleri Albion’u (geleceğin İngiltere’si) fetih girişimleri sırasında, denizin çekilmesi üzerine Thames’m ağzında çamura saplanmışlardır

Önemli bir enerji kaynağı olan gelgitler, zaman zaman enerji üretmek için de kullanılmaktadır; ama, bu santralların kârlılığı, güvenilirliği ve ekolojik güvencesi her zaman kesin olmadığından, dünyada gelgit enerjisiyle çalışan çok az santral inşa edilmiştir. Denizin bu hareketleri limanlara yanaşmayı kolaylaştırarak veya tam tersine güçleştirerek, bazı kıyı şehirlerinin zenginleşmesine veya gerilemesine de yol açmıştır. Mesela, yörede etkili olan güçlü gelgitler olmasaydı, Liverpool şehri geçmişte bu kadar büyük bir zenginliğe kavuşamazdı.

Denizin düzenli gelgit hareketleri ta baştan beri denizcilerin kafasını kurcalamıştır; denizciler bunu çeşitli olgulara yormuşlardır: rüzgârların etkisi, bazı denizaltı mağaralarının taşması ve hatta Dünya’nın kalp atışları… Bununla birlikte, denizin hareketleri dikkatli bir gözlemci tarafından izlendiğinde, bunlarla Ay’ın belirmesi ve değişik evreleri arasında bir ilişki olduğu görülür. Marsilya limanındaki gelgitleri gözleyerek bu ilişkiyi ilk defa belirleyen kişinin, MÖ IV. yy’da yaşayan Yunanlı denizci Piteas olduğu sanılmaktadır. Romalı doğabilimci Yaşlı Plinius, MS I. yy’da, Ay’ın ve Güneş’in gelgitler üzerindeki bileşik etkisini açıklayacaktı. Ama gelgit olgusunun bilimsel bir açıklamasının yapılması için, Isaac Newton’ın 1687’de açıklayacağı evrensel yerçekimi yasasını beklemek gerekecekti.
Sabırlı olan herkes yerkürenin bütün okyanuslarında ve deniz-lerinde gelgitleri gözleyebilir. Gelgitler günlük (günde bir kabarma ve bir alçalma) veya daha sık görüldüğü üzere (Avrupa ve A rika kıyılarında olduğu gibi) yarım günlük (24 saat 50 dakika! her ay gününde iki kabarma ve iki alçalma) olabilir. Her 12 sa, 25 dakikada bir gerçekleşen yarım günlük gelgitlerde, deniz, a çak kıyıları ve haliçleri istila ederek met çizgisi denen sınıra kadar yükselir; yarım saat sakin kaldıktan sonra yemden iner: buna cezir (çekilme) denir.

İki günlük gelgit arasındaki zaman aralığı, Ay’ın aynı noktam meridyeninden art arda iki geçişi arasındaki süreye tekabül ede Gözlem ve ölçümler aylar boyunca devam ettirilirse, gelgit geni ğinin, dolunay veya yeniay sırasında, ilk dördün veya son dördü sırasındakinden daha güçlü olduğu da görülür.
Gelgitlerin kökeninde Ay ve Güneş’in Dünya üzerindeki ç< kim güçleri arasındaki fark yatar; yerkürenin Ay’a bakan yüzül de okyanus ve deniz kitlesi, Ay’a Dünya'nın merkezinden dab yakın olduğundan, Ay’ın çekiminden daha fazla etkilenir ve h< fifçe bombelenir (deniz kıyılarından çekilir); karşı yüzde buluna su kitlesiyse daha zayıf bir çekime uğrar, ama haliyle o da kabı rır! Günlük iki kabarma ve alçalma buradan kaynaklanır. Her 15 günde bir Ay ve Güneş, Dünya ile aynı hizada art ard yer alarak kavuşum durumuna (dış kavuşum dolunay veya iç k; vuşum yeniay) gelirler: bu sırada çekim güçleri birbirine eklen ve gelgider daha güçlü olur (bunlar yüksek kabarma denen gelgit lerdir). Büyük gelgider Güneş’in ekvator düzleminde bulunduğu ılım dönemlerinde daha da güçlü olurlar. Buna karşılık, Güneş’i ve Ay’ın çekim etkileri ıraksak olduğunda gelgider daha güçsü olurlar: bu durumda alçak kabarma veya asgari kabarma gelgitle rinden söz edilir. Güneş Ay’dan daha büyük olmasına rağmen, uzaklığı nedeni^ le gelgitler üzerinde uydumuzdan daha zayıf bir etkide bulunu Gerçekten de, Ay olmasaydı, gelgitlerin çok daha zayıf bir geni: ği olurdu. Ay’ın etkisinin Güneş’inkinden iki kat fazla olduğu tahmin edilmektedir. Ay ve Güneş’in birlikte etkisi yerçekimi ivme sinin on milyonda biri düzeyinde bir tedirginlik yaratmaktadı Güneş sistemindeki diğer gezegenlerin de Dünya üzerinde bir gelgit etkisi vardır, ama uzaklıkları nedeniyle onların etkisi gö ardı edilebilecek kadar azdır.

etiketlerETİKETLER
Üzgünüm, bu içerik için hiç etiket bulunmuyor.